आळंदी संजीवन समाधी सोहळा — पुण्यातून कार्तिकी यात्रा (2026)

कार्तिक वद्य एकादशी, ज्या दिवशी संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या संजीवन समाधी सोहळ्यासाठी आळंदी भरून जाते, ती 2026 मध्ये शुक्रवार, 4 डिसेंबर रोजी आहे. सोहळा कार्तिक वद्य त्रयोदशी, म्हणजे सुमारे रविवार 6 डिसेंबरपर्यंत चालतो, आणि हे गाव पुण्यापासून फक्त सुमारे 25 किमी अंतरावर आहे. या मार्गदर्शकात तारखा, दर्शनाचा क्रम, पीएमपीएमएल बसेस, रस्ते बंदी आणि तुम्ही नियोजन करावे असे पायी अंतर दिले आहे.

📅 तारखा: एकादशी ते त्रयोदशी

महाराष्ट्र अमांत पंचांग पाळतो, म्हणून कार्तिक पौर्णिमेनंतरचा कृष्ण पक्ष इथे कार्तिक वद्यच म्हणतात. 2026 मध्ये कार्तिक वद्य एकादशी, जिला उत्तर भारतीय पंचांगे उत्पन्ना एकादशी म्हणतात, शुक्रवार, 4 डिसेंबर रोजी आहे. एकादशी तिथी 3 डिसेंबर रात्री सुमारे 11 पासून 4 डिसेंबर रात्री सुमारे 11:45 पर्यंत आहे.

ज्ञानेश्वर महाराजांनी 1296 मध्ये, वयाच्या 21 व्या वर्षी, कार्तिक वद्य त्रयोदशीला संजीवन समाधी घेतली. म्हणून सोहळ्याचे अंतिम विधी त्रयोदशीला होतात, जी सुमारे रविवार, 6 डिसेंबर 2026 आहे. 2024 मध्ये कार्यक्रम कार्तिक वद्य अष्टमीपासून सुरू झाला, आणि 2023 मध्ये तो 5 ते 12 डिसेंबर चालला.

याचा 21 नोव्हेंबर 2026 च्या कार्तिकी (प्रबोधिनी) एकादशीशी गोंधळ करू नका, तो पंढरपूरचा मोठा दिवस आहे. तो आम्ही स्वतंत्रपणे पंढरपूर कार्तिकी एकादशी नियोजनात दिला आहे.

🕉️ सोहळ्यादरम्यान समाधी मंदिरातील दर्शन

सामान्य दिवशी समाधी मंदिर सुमारे सकाळी 6 ते रात्री 9 एकाच सत्रात उघडे असते. काकड आरती सुमारे पहाटे 4 वाजता, सकाळची आरती सुमारे 7 वाजता आणि शेज आरती सुमारे रात्री 8:30 वाजता होते. प्रवेश शुल्क नाही, आणि आत फोटो काढायला परवानगी नाही.

सोहळ्यात हा क्रम बदलतो. 2024 च्या वृत्तांनुसार एकादशीच्या मध्यरात्रीकडे गर्दी वाढत गेली, आणि सकाळचे पहिले समाधी दर्शन पहाटेपूर्वीच्या पूजेत दिले गेले. प्रत्यक्षात मंदिर एकादशीची रात्र चालू राहते, पण संस्थान तासागणिक कार्यक्रम काही दिवस आधीच जाहीर करते, म्हणून त्या दिवशी तपासा.

ज्येष्ठांनी एकादशीच्या रांगेत कित्येक तास उभे राहण्याची तयारी ठेवावी, गल्ल्यांमध्ये सावली नाही. घडीचे स्टूल, पाणी आणि रात्रीच्या गारव्यासाठी हलकी शाल इतर कुठल्याही सामानापेक्षा जास्त उपयोगी पडतात.

🚌 पुणे आणि पिंपरीहून पीएमपीएमएलच्या विशेष बसेस

पीएमपीएमएल दरवर्षी या यात्रेला मोठा सोहळा मानते. 2023 मध्ये तिने आळंदीसाठी 342 जादा बसेस जोडल्या आणि 12 डिसेंबरपर्यंत चालवल्या. 2022 मध्ये 17 ते 23 नोव्हेंबरदरम्यान सुमारे 300 बसेस धावल्या.

2023 मध्ये बसेस स्वारगेट, हडपसर, पुणे स्टेशन, मनपा भवन (शिवाजीनगरजवळ), निगडी, पिंपरी, चिंचवड, देहूगाव, भोसरी आणि रहाटणीहून सुटल्या. 2026 साठीही अशीच यादी अपेक्षित आहे, जी एकादशीच्या सुमारे आठवडाभर आधी जाहीर होईल.

• रात्रीच्या बसेस 2022 मध्ये रात्री 11 नंतर धावल्या, नेहमीच्या भाड्यावर ₹5 जादा आकारणीसह.

• त्या रात्री-उशिराच्या जादा सेवांवर पास चालत नव्हते.

• यात्रेदरम्यान आळंदीचा थांबा हलतो. 2022 मध्ये तो कटेवस्तीला नेला गेला, आणि डिसेंबर 2025 मध्ये पीएमपीएमएल बसेस एसटीच्या जागेवर नेल्या गेल्या, तिथून मंदिरापर्यंत सुमारे 1.5 किमी पायी चालावे लागले.

बस हा सर्वात स्वस्त मार्ग आहे, पण अडचण परतीची आहे. संध्याकाळी तात्पुरत्या थांब्यावर रांगा लांब असतात, आणि शेवटच्या बसेस मिनिटांत भरतात.

🚧 वाहतूक बदल आणि गाड्या कुठे थांबवल्या जातात

पुणे वाहतूक पोलीस दरवर्षी यात्रेचा वाहतूक आदेश काढतात. नोव्हेंबर 2025 मध्ये विश्रांतवाडी–आळंदी रस्त्यावर 21 नोव्हेंबरपर्यंत अवजड वाहनांवर पूर्ण बंदी होती, आणि ट्रक नगर रोडने वळवले गेले. 2023 मध्ये अहमदनगरकडून मरकळ रस्त्याने येणारी अवजड वाहने लोणीकंदमार्गे वळवली गेली.

खासगी गाड्या आत येऊ शकतात, पण मंदिरापर्यंत नाही. एकादशीला पोलीस वाहने गावाच्या वेशीवर थांबवतात, आणि तिथून भरलेल्या गल्ल्यांतून सुमारे 1–2 किमी पायी चालावे लागते. मंदिराच्या दारात पटकन काढता येतील असे बूट घाला.

• सामान्य दिवस: शिवाजीनगरहून विश्रांतवाडी आणि दिघीमार्गे आळंदी सुमारे 25 किमी, 35–45 मिनिटे.

• एकादशी: प्रत्येक बाजूला 1.5–2 तास ठेवा, आणि संध्याकाळी 6 नंतर, दिंड्या चालू लागल्यावर, त्याहून जास्त.

• आळंदी–देहू रस्ता: देहूगावाकडून वारकरी वाहतूक येते; संथ पण गाड्यांसाठी खुला असतो.

🌊 इंद्रायणी घाट आणि दिंड्या

आळंदीचा उत्सव इंद्रायणीभोवती उभा आहे. महाराष्ट्रभरातून दिंड्या आधीच्या दिवसांत पायी येतात, आणि एकादशीच्या सकाळी मंदिराखालचा घाट दर्शनापूर्वी स्नान करणाऱ्या यात्रींनी भरून जातो. घाटाच्या पायऱ्यांवर आणि मठांत रात्रभर कीर्तने चालतात.

समाधी मंदिराची प्रदक्षिणा आणि गावाची लांब प्रदक्षिणा, दोन्ही सोहळ्याचा भाग आहेत. आवारात अजान वृक्ष आणि सिद्धेश्वर मंदिराच्या स्वतंत्र रांगा असतात, म्हणून त्यांच्यासाठी वेळ ठेवा.

दोन व्यावहारिक गोष्टी. पहाटेपूर्वी घाटाच्या पायऱ्या ओल्या आणि निसरड्या असतात, म्हणून कठडे धरा. आणि मध्यरात्रीच्या आसपास गर्दीचा दबाव नदीघाटावर सर्वात जास्त असतो, म्हणून ज्येष्ठांनी तिथे रात्री 9 पूर्वी जावे.

🛕 त्याच दिवशी देहू जोडणे

संत तुकाराम महाराजांचे गाव देहू आळंदीपासून 22–25 किमी आहे, सामान्य दिवशी सुमारे 40 मिनिटे. गाथा मंदिराच्या संगमरवरी भिंतींवर सुमारे 4,000 अभंग कोरले आहेत. आमचे पुणे ते आळंदी व देहू एक-दिवसीय मार्गदर्शक सामान्य दिवसाची ही फेरी सविस्तर देते.

एकादशीच्या दिवशी देहू टाळा. दोन्ही जोडणे म्हणजे आळंदी–देहू रस्त्यावरील वारकरी वाहतुकीशी दोनदा झगडणे. दोन्ही हवे असल्यास, द्वादशीच्या सकाळी आधी देहू त्याच्या 10:30 च्या वेळेत करा, मग दुपारपर्यंत आळंदी गाठा जेव्हा एकादशीची गर्दी ओसरली असेल.

🧭 कोणता दिवस आणि कोणता मार्ग निवडावा?

• ज्येष्ठांसोबत: दशमीच्या दुपारी (3 डिसेंबर) किंवा द्वादशीच्या सकाळी जा. टॅक्सीने थांबा-बिंदूपर्यंत जा आणि सावकाश चाला; मध्यरात्रीचा घाट टाळा.

• कमी बजेटमध्ये: मनपा भवन किंवा भोसरीहून पीएमपीएमएल, सकाळी 6 पूर्वी निघून. उशिरा परतणार असाल तर रात्रीच्या जादा भाड्यासाठी सुटे पैसे ठेवा.

• वेळ कमी असेल तर: एकादशी पहाटेपूर्वी टॅक्सी, सकाळी 8 पर्यंत दर्शन, संध्याकाळच्या हालचालीपूर्वी दुपारपर्यंत पुण्यात परत.

• वातावरणासाठी: एकादशीची रात्र घाटावर आणि कीर्तनांत, पुण्यात खोली बुक आणि ड्रायव्हर कॉलवर.

• टाळा: एकादशीच्या दुपारी स्वतःची गाडी घेऊन जाणे. तुम्ही दूर पार्क कराल, उन्हात चालाल आणि परतताना वाहतूक कोंडीत बसाल.

🛏️ कुठे राहावे

आळंदीत मठ आणि धर्मशाळा आहेत, पण सोहळ्यात त्या दिंड्यांनी भरलेल्या असतात, आणि मोजकी छोटी लॉज आठवडे आधी भरतात. बहुतेक पुणेकर कुटुंबांसाठी प्रामाणिक उत्तर हेच की पुण्यात झोपा आणि 25 किमी गाडीने जा.

उत्तरेकडे, विश्रांतवाडी, विमान नगर किंवा भोसरीत राहिल्यास यात्रा-दिवसाचा प्रवास 20 मिनिटांनी कमी होतो. आमचे पुण्यात कुठे राहावे मार्गदर्शक मंदिर सहलींसाठी योग्य भाग सांगते.

दिंड्यांसोबत पायी चाला, इंद्रायणीत स्नान करा आणि रांगेला तिच्या गतीने चालू द्या. जय हरि विठ्ठल, ज्ञानोबा माउली तुकाराम.