घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग — 12व्या आणि शेवटच्या ज्योतिर्लिंगाची कथा (2026)

वेरूळ गावातील घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांच्या पारंपरिक यादीत बारावे आणि शेवटचे स्थान राखते, आणि त्याची कथा आजच्या मंदिरापेक्षाही जुनी आहे. काळ्या बेसाल्ट दगडात बांधलेले हे मंदिर राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी उभारले, आणि ते खडक कोरून बनवलेल्या वेरूळ लेण्यांपासून अवघ्या काही मिनिटांच्या अंतरावर आहे — शिर्डीहून येणाऱ्या कोणत्याही यात्रेकरूसाठी हा एक दिवस देण्यासारखा थांबा आहे.

🕉️ घुष्माची कथा: एका आईच्या भक्तीने जीवन परत दिले

शिवपुराणात सांगितलेली ही कथा घुष्मा — ज्यांना कुसुमा असेही म्हणतात — यांची आहे, ज्या देवगिरी नावाच्या गावात राहत होत्या, जे आज वेरूळ म्हणून ओळखले जाते. घुष्मा दररोज स्वतःच्या हातांनी शिवलिंग घडवून मंदिराच्या तळ्यात विसर्जित करत असत, आणि हा नियम त्यांनी कधीही मोडला नाही.

त्याच घरात लग्न होऊन आलेली त्यांची बहीण सुदेहा घुष्माच्या भक्तीने व मानाने जळू लागली, आणि तिने घुष्माच्या मुलाचा जीव घेऊन त्याचा मृतदेह त्याच तळ्यात टाकला. घुष्मांनी पूजा थांबवली नाही, आणि काही कथांनुसार त्यांनी आपल्या बहिणीसाठी क्षमाही मागितली.

या भक्तीने प्रसन्न होऊन शिवाने घुष्माच्या मुलाला पुन्हा जिवंत केले आणि त्यांना वर मागण्यास सांगितले. घुष्मांनी फक्त एवढेच मागितले की शिवाने तिथेच, कायमचे, पुढे येणाऱ्या प्रत्येक भक्तासाठी वास्तव्य करावे. शिवाने ते मान्य केले आणि घुष्मेश्वर या नावाने ज्योतिर्लिंगरूपात प्रकट झाले — पुढे हेच नाव घृष्णेश्वर झाले.

📜 हे 12 वे आणि शेवटचे ज्योतिर्लिंग का मानले जाते

बारा ज्योतिर्लिंगांचे पठण बहुधा द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रातून होते, जे गुजरातमधील सोमनाथपासून सुरू होऊन, बहुतेक परंपरांमध्ये, घृष्णेश्वरावर संपते. काही प्रादेशिक पाठांमध्ये मधली नावे पुढेमागे होतात, पण घृष्णेश्वरचे शेवटचे स्थान जवळजवळ प्रत्येक प्रचलित पाठात सारखेच राहिले आहे.

नावाचा अर्थही महत्त्वाचा आहे. "घृष्णेश्वर" हे बहुधा करुणेचा स्वामी असे वाचले जाते, जे शिवाच्या घुष्माच्या दुःखावरील प्रतिसादाला दर्शवते; काही कथा हे नाव थेट घुष्माच्या नावाशी जोडतात — तिचा ईश्वर, तिचा स्वामी. दोन्ही बाबतीत, हे ज्योतिर्लिंग युद्धामुळे किंवा राजाच्या विनंतीमुळे नव्हे, तर एका भक्ताच्या भक्तीमुळे अस्तित्वात आले.

हे नाव घृष्णेश्वर किंवा घुष्मेश्वर असेही लिहिलेले आढळेल — दोन्ही एकाच मंदिराची नावे आहेत.

🛕 अहिल्याबाई होळकरांचे मंदिर, काळ्या बेसाल्ट दगडात

ज्योतिर्लिंगाची कथा पौराणिक आहे, पण आजची वास्तू तितकी जुनी नाही. नोंदींनुसार मूळ मंदिर 13व्या-14व्या शतकातील आक्रमणांत नष्ट झाले, आणि नंतर 16व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजी भोसले यांनी त्याची पुनर्बांधणी केली.

मंदिराला आजचे रूप अहिल्याबाई होळकर यांनी दिले, ज्या इंदूरच्या मराठा राणी होत्या आणि ज्यांनी काशी विश्वनाथसह भारतातील अनेक प्रमुख शिवमंदिरांची पुनर्बांधणी केली. घृष्णेश्वरची पुनर्बांधणी साधारणतः सुमारे 1730 सालातील मानली जाते, त्याच पुनर्बांधणी कालखंडाचा भाग.

त्यांनी हे मंदिर लाल आणि काळ्या ज्वालामुखी बेसाल्ट दगडात बांधले, जो वेरूळच्या डोंगरालाही आकार देणाऱ्या त्याच डेक्कन ट्रॅप खडकातून काढला गेला, सोबतच कोरीव पाच मजली शिखर आणि खांब असलेला सभामंडप — ही शैली मराठाकालीन आहे, पौराणिक काळातील नव्हे.

⛰️ हे वेरूळ लेण्यांच्या अगदी शेजारी का आहे

घृष्णेश्वर मंदिर वेरूळ लेण्यांच्या प्रवेशद्वारापासून सुमारे 1 किमी अंतरावर आहे — इतके जवळ की अनेक यात्रेकरू दोन्हींमध्ये चालतच जातात. दोन्ही सह्याद्रीच्या एकाच ज्वालामुखी बेसाल्ट खडकावर वसलेली आहेत, त्यामुळेच लेणी आणि मंदिर एकाच गडद, टणक दगडात घडलेली आहेत.

वेरूळची 34 लेणी — बौद्ध, हिंदू आणि जैन, साधारण 6व्या ते 10व्या शतकादरम्यान कोरलेली — आजच्या मंदिरापेक्षा शतकानुशतके जुनी आहेत, पण परंपरेनुसार शिवाचे ज्योतिर्लिंग येथे त्याहूनही आधीपासून होते. एक प्राचीन तीर्थस्थान आणि युनेस्को वारसास्थळ यांची ही जोडी हेच मुख्य कारण आहे की घृष्णेश्वर केवळ ज्योतिर्लिंग परिक्रमेपुरता मर्यादित न राहता अधिक यात्रेकरूंना आकर्षित करते.

आमचे वेरूळ लेणी मार्गदर्शक प्रत्येक लेणीचा तपशील देते, आणि शिर्डीजवळील ज्योतिर्लिंगे हे मंदिर त्र्यंबकेश्वर आणि भीमाशंकरशी जोडून पाहते.

🚕 घृष्णेश्वरला शिर्डी यात्रेत कसे जोडावे

घृष्णेश्वर शिर्डीपासून साधारण 110–130 किमी अंतरावर आहे, मुख्यतः कोपरगाव, वैजापूर आणि वाळूज मार्गे NH160 वरून — वाटेतील लहान गावांतील वाहतुकीनुसार साधारण 2.5 ते 3 तास प्रत्येक बाजूला. स्वतः गाडी चालवणाऱ्यांसाठी आमचा शिर्डी ते घृष्णेश्वर मार्ग मार्गदर्शक तपशील देतो.

मंदिर आणि वेरूळ लेणी फक्त एक किमी अंतरावर असल्याने बहुतेक यात्रेकरू ही एकच दीर्घ दिवसाची सहल मानतात — आधी गर्दी कमी असताना दर्शन, मग ऊन वाढल्यावर लेणी. शिर्डीहून सकाळी 6 वाजता निघाल्यास दोन्हीसाठी आणि परतीसाठी पुरेसा उजेड मिळतो.

• वृद्धांसोबत असल्यास: दारापासून दारापर्यंत खासगी टॅक्सी बुक करा; बस बदलण्याची गरज नाही, आणि गाडी दोन्ही थांब्यांवर थांबते.

• वेळ कमी असल्यास: आधी दर्शन घ्या; त्याच दिवशी दौलताबाद किल्ला जोडणे टाळा.

• कमी बजेटमध्ये: राज्य परिवहन बस संभाजीनगर ते वेरूळ जोडतात, पण शिर्डीहून सुरुवात केल्यास किमान एकदा बस बदलावी लागते.

• छायाचित्रणाची आवड असल्यास: वेरूळसाठी अतिरिक्त वेळ ठेवा — घृष्णेश्वरच्या गाभाऱ्यात कॅमेरा नेण्यास परवानगी नाही.

🙏 दर्शन, आरतीच्या वेळा आणि काय अपेक्षित आहे

मंदिर साधारणपणे सकाळी 5:30 उघडते आणि रात्री 9:30 बंद होते, श्रावण महिन्यात — सर्वाधिक गर्दीच्या काळात — या वेळा सुमारे पहाटे 3 ते रात्री 11 पर्यंत वाढतात. पहाटे मंगल आरती आणि दिवसा उशिरा संध्याकाळची आरती होते; सणांच्या दिवशी या वेळा बदलू शकतात, त्यामुळे पोहोचल्यावर खात्री करून घ्या.

सर्वसाधारण दर्शन आणि प्रवेश निःशुल्क आहेत; कमी रांग किंवा विशिष्ट विधीसाठी व्हीआयपी दर्शन आणि अभिषेक सेवेसारखे शुल्क असलेले पर्यायही उपलब्ध आहेत. दर्शनानंतर अनेक यात्रेकरूंना मंदिराच्या सामुदायिक स्वयंपाकघरात साधे जेवणही मिळते.

येथे काही गोष्टी विशेष लक्षात ठेवा: गाभाऱ्याच्या आत छायाचित्रण करण्यास परवानगी नाही, गाभाऱ्यात प्रवेश करणाऱ्या पुरुषांकडून पारंपरिकपणे वरचे वस्त्र काढण्याची अपेक्षा असते, आणि आतील गाभारा हिंदू मंदिराच्या परंपरेनुसार चालतो. सभ्य पोशाख घाला, आणि चामड्याच्या वस्तू बाहेरच ठेवा.

🛏️ शिर्डीहून घृष्णेश्वर सहलीसाठी कुठे राहावे

ही एक दीर्घ दिवसाची सहल असल्याने, मुक्कामाची सहल नाही, त्यामुळे व्यावहारिक पर्याय म्हणजे शिर्डीतच मुक्काम ठेवून त्याच संध्याकाळी परतणे. यामुळे उरलेल्या दिवशी साईबाबांच्या दर्शनाच्या वेळांजवळ राहणे सोपे होते, आणि वेरूळजवळ एका रात्रीसाठी वेगळी खोली बुक करण्याची गरज उरत नाही.

जर तुम्ही घृष्णेश्वरसोबत अजिंठा लेणी किंवा वेरूळची मोठी सहलही जोडत असाल, तर काही प्रवासी संभाजीनगरमध्ये एक रात्र थांबणे पसंत करतात.

घृष्णेश्वरची कथा — एका आईचे दुःख शमले, एका राणीने गडद दगडात मंदिर उभारले, आणि एक ज्योतिर्लिंग स्वतःहूनही जुन्या लेण्यांसोबत डोंगर वाटून घेते — यामुळेच हे बारा ज्योतिर्लिंगांच्या यादीतील केवळ एक नाव न राहता बरेच काही ठरते. हर हर महादेव.